محمد رحیم رستی مدیر عامل سابق شرکت ملی فولاد، این موضوع را مورد تحلیل قرار می دهد. وی عوامل دخیل در شتاب بخشیدن به مصرف گاز و برق خانگی را معرفی می کند، اگر چه تکنولوژی پایین تولید در نزد صنعت به ویژه صنعت فولاد، به عنوان نقایص بخش صنعت یاد می شود. این در حالی است که مصرف کنندگان صنعتی انرژی، اکنون باید خود را آماده یک تغییر تاریخی در ساختار قیمتی انرژی کنند. طرح تحول اقتصادی روی میز دولتمردان است، اما هنوز خط قرمز بهای فروش گاز و برق برای صنعتی همچون فولاد که وابستگی بالایی به برق و گاز دارد، مبهم جلوه می کند.
در سال 1357 سالانه حدود 3 میلیون تن و امروزه ده میلیون تن واردات فولاد نیاز داریم و تولید فولاد نیز از یک میلیون تن به یازده میلیون تن در سال افزایش یافته است. بنابراین با حذف یارانه های انرژی باید این موارد نیز مد نظر قرار گیرد. در صورت حذف یارانه ها، قیمت برق و گاز تا چه میزان می تواند افزایش یابد؟
مدیر عامل سابق شرکت ملی فولاد در پاسخ به این سوال می گوید: در حال حاضر مصرف گاز و برق در صنایع فولاد کشور به دلیل قدیمی بودن تکنولوژی بسیاری از واحد ها، از مصارف کشورهای صنعتی بالاتر است به طوری که مصرف برق از 700 کیلووات ساعت در تن تا هزار کیلووات ساعت برای تولید فولاد خام در بین فولادسازهای دولتی در نوسان است و شرکت های خصوصی به دلیل اینکه عمدتا کارخانه ها از رده خارج شده خارجی را خریداری کرده اند، به مراتب بیش از اعداد فوق برق مصرف می کنند.
همچنین به دلیل استفاده از روش احیای مستقیم ، مصرف گاز در صنایع فولاد کشور بالاست و افزایش قیمت برق و گاز می تواند اثر مستقیم در قیمت تمام شده فولاد کشور داشته باشد. به گفته وی، برای تولید هر کیلوگرم فولاد در کوره های قوسی با قیمت های فعلی حدود 150 ریال برق هزینه می شود و در کارخانجاتی که از روش احیای مستقیم استفاده می کنند، هزینه گاز در ازای تولید یک کیلوگرم فولاد حدود 85 ریال است. وی در پایان سخنانش تاکید می کند: این اعداد نشان می دهد برای حذف یارانه ها یا حداقل کاهش آنها نیاز به بررسی بیشتر وجود دارد ولی در مرحله اجرا باید چند نکته را مدنظر قرار داد:
1 - حذف یارانه به تدریج و به صورت درصدی و طی یک برنامه چندساله صورت پذیرد و از قبل این برنامه اعلام شود تا شرکت ها به تدریج خود را با شرایط جدید هماهنگ کنند.
2 - خسارت ناشی از قطع برق و گاز در شرکت های تولیدی بسیار بالا است. در کنار حذف یارانه ها شرکت های گاز و برق ملزم به جبران خسارات ناشی از قطع گاز و برق شوند.
3 - حداکثر افزایش قیمت به میزان 20 درصد زیر قیمت های گاز و برق کشورهای رقیب تولید کننده فولاد باشد. مدیر عامل سابق شرکت ملی فولاد با اشاره به اینکه کشور ما از تولید کنندگان بزرگ انرژی در جهان است، یاد آور شد: در حوزه ذخایر گازی با در اختیار داشتن 5/15 درصد از کل ذخایر ثابت شده گاز طبیعی جهان، پس از روسیه در جایگاه دوم کشورهای بزرگ دارنده گاز قرار داریم. از نظر تولید نفت و گاز نیز با تولید روزانه 3/4 میلیون بشکه نفت و 105 میلیارد متر مکعب گاز، در سال 2006 مقام چهارم تولید کنندگان بزرگ را به خود اختصاص داده ایم. تمامی موارد فوق امکان توسعه صنایع انرژی بر از جمله فولاد را ( بدون نگرانی) نوید می دهد. با این حال به رغم رشد آرام صنعت در کشور، همه ساله در تابستان شاهد محدودیت برق و در زمستان محدودیت گاز برای صنایع از جمله صنعت فولاد هستیم.
حال این سوال مطرح می شود که به چه دلیلی با وجود این همه منابع سرشار قادر نیستیم برق و گاز صنایع خود را تامین کنیم و این مقدار انرژی در کشور به چه مصرفی می رسد؟
وی می افزاید: بررسی آمار نشان می دهد مصرف نفت و گاز و مشتقات آنها در کشور طی سال های گذشته به شدت افزایش داشته و همچنان روند صعودی خود را طی می کند، به طوری که مصرف گاز از سال 1362 تا سال 1384 بیش از 12برابر و از سالانه 8 میلیارد متر مکعب به 9/105 میلیارد متر مکعب افزایش یافته است . در زمینه مصرف برق نیز آمار مشابهی وجود دارد. عملا مصرف برق غیر صنعتی با چنان شتابی افزایش می یابد که روند آرام توسعه ظرفیت تولید برق از سرعت مصرف جا می ماند و به ناچار مرتبا محدودیت های تامین برق صنایع بیشتر می شود. رستی عوامل زیر را به عنوان آنچه که «رشد بیمارگونه مصرف برق و گاز در بخش های غیر صنعتی» می خواند، چالش صنایع در حوزه انرژی قلمداد می کند.
1 - رشد شدید جمعیت و تغییر بافت جمعیتی از روستایی به شهری:
جمعیت ایران از سال 1357 تاکنون بیش از دو برابر شده و به حدود 68میلیون نفر رسیده است. براساس مطالعه سازمان ملل، رشد جمعیت در ایران نمایانگر رشد بسیار سریع و غیرمعمول به خصوص پس از انقلاب اسلامی است. منحنی ها بیانگر آن است رشد جمعیت که در سال های 1900 تا 1910 روی 6/0 تثبیت شده بود، به حدود 7/0 در سال 1920 و 7/1 در سال 1940 و 6/2 در سال 1960 و 4/3 در سال 1980 رسیده و بعد از آن مجددا به عددی بالای یک در سال 2000 برگشته است.
بر اساس این مطالعه پیش بینی می شود که در سال 2026 جمعیت ایران از یکصد میلیون نفر بیشتر شود و در سال 2037 به مرز یکصد و پانزده میلیون نفر برسد. این رشد فزاینده جمعیت و در کنار آن تغییر جمعیت روستایی به شهری و سیاست هایی که منجر به تشویق مصرف شده است، سبب شده مصرف گاز و برق به شدت افزایش یابد.
2 - جلوگیری از کارکرد سیستم قیمت گذاری بازار آزاد:
با توجه به اینکه از سال های دور قیمت گاز و برق از سوی دولت و جدا از کارکرد سیستم عرضه و تقاضا و بهای تمام شده شکل گرفته است و دولت ها عمدتا به دنبال تثبیت قیمت ها به صورت تکلیفی بوده اند و قیمت های گاز و برق خصوصا برای مصارف خانگی بسیار نازل بوده است . از طرفی موجب رشد توقعات مصرف کننده و مصرف بی رویه گاز و برق و از سوی دیگر به دلیل عدم تامین درآمد کافی باعث عدم سرمایه گذاری مناسب (خصوصا در قسمت برق ) شده است.
در حال حاضر مجموع یارانه پرداختی دولت به بخش انرژی بیش از ده درصد تولید ناخالص ملی بوده و این درصد بالاترین رقم ثبت شده در سطح جهان است. ضمنا در سال 1385 مجموع یارانه پرداختی به بخش سوخت برابر با 21 میلیارد دلار بوده است.
3 - حمایت از صنایع انرژی بر:
با توجه به جایگاه ایران در زمینه منابع گاز و نفت به طور طبیعی صنعت کشور بر اساس صنایع انرژی بر طراحی شده است که این صنایع یا گاز را به صورت مواد اولیه مصرف می کنند مانند صنایع پتروشیمی و تولید فولاد به روش احیای مستقیم که اساس توسعه فولاد در کشور را تشکیل می دهد و یا کارخانه های ذوب فولاد به روش کوره قوس الکتریکی که مصرف برق بسیار بالایی دارند.
در ضمن محدودیت های تامین گاز و برق که به این صنایع اعمال می شود، توسعه صنایع انرژی بر را به شدت زیر سوال برده است.
4 - سایر عواملی که ذکر آن از حوصله این نوشتار خارج است.
رستی معتقد است : از دید صنعت فولاد حذف یارانه های انرژی، امری اجتناب ناپذیر بوده ولی از آنجا که یکی از دلایل عمده ایجاد صنعت فولاد در کشور قیمت نازل انرژی است، این سوال مطرح است که خط قرمز قیمت گاز و برق در صنعت فولاد کشور چه نرخی است ؟ واضح است که این نرخ نباید بیش از نرخ انرژی در کشورهای رقیب تولیدات فولاد کشور باشد. تقریبا در تمامی کشورهای صنعتی تاکید بر مصرف انرژی صنایع بوده و قیمت انرژی مصارف خانگی و بازرگانی از قیمت صنعت همواره بیشتر است . هزینه تامین و انتقال انرژی صنایع بدلیل مصرف بالای آنها نیز از هزینه تامین و انتقال انرژی مصارف خانگی و تجاری به مراتب کمتر است .جالب اینجاست که در کشور ما نیز تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی همین روش جاری بوده اما این روند در سال های بعد معکوس شده است . وی می افزاید : با توجه به جدول (2) ملاحظه می شود که در سال 1350 قیمت برق برای مصارف خانگی 3ریال و مصارف صنعتی 51/1 ریال بوده است (یعنی حدود نصف مصارف خانگی).
در سال 1357 مصارف خانگی 67/3 ریال و صنعتی 9/1 ریال و در سال 1373 نرخ مصارف خانگی 5/15 و صنعت 98/43 می شود.
در سال 1384 هر کیلووات ساعت برق خانگی 2/104ریال و برق صنعتی 198ریال می شود. قیمت متوسط برق صنعتی در حال حاضر حدود 260ریال برای هر کیلو وات ساعت است.
در جدول (1) مقایسه قیمت گاز طبیعی برخی از کشورهای منتخب جهان آمده است، به طوری که ملاحظه می شود در تمامی آنها قیمت گاز طبیعی صنعت از خانگی کمتر است. شکل زیر(4) روند مصرف برق در بخش های مختلف کشور را نشان می دهد. این روند در بخش خانگی و تجاری بسیار سریع است. و این شکل همین روند را برای گاز طبیعی نشان می دهد رشد مصرف گاز طبیعی از سال 1370 به بعد حالت جهشی دارد.
جدول زیر نیز سهم هر یک از بخش ها را در کل مصرف نهایی کشور نشان می دهد. طی سال 1353 در صنعت 1/25درصد کل انرژی کشور به مصرف می رسید. این عدد در سال 1357 به 4/22 درصد و در سال 1384 به 20درصد کاهش یافته است.
در کنار مصارف انرژی، مصرف فولاد در ایران نیز به شدت رو به افزایش بوده و این افزایش به دلیل جوان بودن نیروی انسانی کشور، رشد شدید جمعیت، تغییر بافت روستایی به شهر نشینی و توسعه کشور می باشد. شکل زیر(3) روند رشد مصرف سرانه فولاد کشور را نشان می دهد. این عدد در سال 1352 حدود 65 بوده و در حال حاضر 280 کیلو گرم است.
منبع :روزنامه دنيای اقتصاد تاریخ : 14 آذر 1387 شاخه : صنایع و معادن
