رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام نوروزی تاکید کردند که همه ما بخصوص مسوولان قوای سه گانه، شخصیت های اجتماعی و آحاد مردم باید در سال جدید در مسیر تحقق این شعار مهم، حیاتی و اساسی یعنی «اصلاح الگوی مصرف در همه زمینه ها» ، برنامه ریزی و حرکت کنیم تا با استفاده صحیح و مدبرانه از منابع کشور، مصداق برجسته ای از تبدیل احوال ملت به نیکوترین حال ها، ظهور و بروز یابد.
بخش راه و ترابری و حمل و نقل با توجه به گستره ای که تحت پوشش دارد، می تواند یکی از نخستین اولویت های اصلاح الگوی مصرف باشد.
نگارنده در این مطلب به اصلاح الگوی مصرف با نگاه ویژه به حامل های انرژی شامل بنزین، نفت گاز و برق پرداخته است، هر چند که اصلاح الگوی مصرف در بخش بهره وری نیروی انسانی، ارائه آموزش های ناکارآمد یا استفاده نکردن ازآموزش های داده شده، برگزاری جلسات و همایش های تشریفاتی و بدون نتیجه اجرایی و عملیاتی، طولانی شدن اجرای پروژه ها و استفاده نکردن از امکانات دستگاهی و سازمان ها و ظرفیت های موجود را می توان از دیگر مصادیق اسراف تلقی کرد.
سیاست گذاری و تدوین برنامه های بهره وری انرژی در تمامی زیربخش های اقتصادی یکی از مهم ترین مباحث مطرح در دولت و مجلس در طول 2 دهه گذشته بوده است.
تدوین مناسب سیاست ها و برنامه های بهره وری انرژی نیازمند شناسایی دقیق مولفه های موثر است. یکی از بخش های مهم مصرف انرژی بخش حمل و نقل کشور است. این بخش حدود 27 درصد کل انرژی کشور را به خود اختصاص داده که پس از بخش خانگی و تجاری که حدود 40 درصد کل انرژی را مصرف می کند، دومین بخش پرمصرف انرژی کشور و اولین بخش از لحاظ ارزش مالی است.
همچنین این بخش با اختصاص دادن 55 درصد مصرف فرآورده های نفتی مایع، بزرگ ترین مصرف کننده این فرآورده های نفتی است. بخش حمل و نقل در سالیان اخیر از رشد مصرف فزاینده ای برخوردار بوده است. تقاضای بسیار بالای خودرو در دهه های 1370 و 1380 موجب شده هر ساله مبلغ هنگفتی بابت واردات بنزین و نفت گاز از منابع مالی کشور هزینه شود.
مصرف بنزین و نفت گاز بخش حمل و نقل در سال 1385 به ترتیب 27 و 17 میلیارد لیتر بوده است که ارزش آن حدود 20 میلیارد دلار و یارانه پرداختی از طرف دولت حدود 5/16 میلیارد دلار بوده است.
مصرف بنزین طی سال های اخیر با رشدی حدود 10 درصد به 74 میلیون لیتر در روز در سال 1385 رسید که برای جلوگیری از این اسراف ، اصلاح نظام قیمت گذاری ، تعیین استانداردهای موردنیاز متناسب با استانداردهای روز جهانی ، استفاده از انرژی های جایگزین به منظور حفاظت از محیط زیست و کاهش هزینه های ملی ، خروج وسایل نقلیه فرسوده، بهبود مدیریت ترافیک ، کاهش تقاضای سفرها و ارتقا و بهبود سطح خدمات رسانی سیستم های عمومی و مدیریت منابع مالی از سوی وزارت نفت پیشنهاد شده است.
همچنین عدم تناسب توسعه جاده ها با تعداد خودروهای اضافه شده و ناهماهنگی و نداشتن مدیریت واحد ترافیک که منجر به افزایش ترافیک و نهایتا افزایش مصرف سوخت می شود ، عدم توسعه بهره برداری از سیستم های هوشمند کنترل ترافیک نظیر تابلوهای متغیر خبری و تجهیزات کنترل هوشمند تقاطع ها و تقاضای زیاد خودرو در کنار قیمت های نازل سوخت، بزرگ ترین عوامل در افزایش سریع مصرف بنزین در سال های اخیر در کشور بوده است.
قیمت های فروش بنزین در داخل کشور در سال 1385 حدود 6 برابر ارزان تر از نرخ جهانی بوده است. شاید بتوان گفت استفاده از جاده های بسیار ارزان و رایگان نیز می تواند دلیل مکمل دیگری برای این مساله باشد.
همچنین فرهنگ حاکم بر جامعه نیز با توجه به وجود منابع عظیم نفت و گاز یکی از عوامل موثر بر تقاضای انرژی در اقتصاد و بخش حمل و نقل به شمار می رود.
وجود این ذخایر سرشار در کشور گاهی این تلقی را به وجود آورده است که صرفه جویی در مصرف انرژی چندان ضروری نیست؛ در صورتی که باید از این مساله به عنوان یک مزیت نسبی برای کشور در جهت رشد بخش های مختلف اقتصادی استفاده کرد. لزوم سهیم بودن نسل های آینده در ذخایر انرژی کشور و احیای فرهنگ صرفه جویی و پرهیز از اقدامات مسرفانه در مقوله مصرف انرژی می تواند در این خصوص راهگشا باشد.
بدون شک حذف تدریجی یارانه های سوخت و افزایش همزمان کارایی و عملکرد سیستم حمل و نقل عمومی با افزایش و گسترش حمل و نقل ریلی و بهینه سازی سیستم حمل و نقل عمومی جاده ای می تواند سبب کاهش استفاده از خودروهای شخصی و جلوگیری از استفاده مسرفانه سوخت شود.
حمل و نقل ریلی برون شهری یکی از روش های بسیار مناسب جهت جابه جایی انبوه بار و مسافر است که در کشورهای پیشرفته، سهم قابل توجهی از جابه جایی ها را به خود اختصاص داده است.
حمل و نقل ریلی دارای مزایایی نظیر ایمنی بالا، رفاه و آسایش بیشتر مسافران، عوارض کمتر زیست محیطی، امکان افزایش سرعت در ترابری مسافری و رقابت با حمل و نقل جاده ای و هوایی و مصرف بسیار کمتر انرژی در حمل بار نسبت به جاده است؛ به صورتی که مصرف سوخت به ازای هر تن کیلومتر بار روی جاده 30 میلی لیتر و بر روی ریل 5 میلی لیتر است.
با وجود این مزایا ، متاسفانه در کشور حمل و نقل ریلی با توجه به زیرساخت ها و ناوگان، سهم ناچیزی در جابه جایی ها دارد و لازم است توجه جدی به توسعه و گسترش این شیوه حمل و نقل در کشور مبذول شود.
بر این اساس نیز وزارت راه و ترابری حمایت از برقی کردن راه آهن را در دستور کار خود قرار داده است. همچنین نوسازی ناوگان بویژه ناوگان باری و استفاده بیشتر از ظرفیت حمل و نقل باری ریلی می تواند در کاهش مصرف حامل های انرژی مفید باشد.
احمد کارخانه
یادداشت : جام جم آنلاین
منبع :بازیاب تاریخ : 26 فروردین 1388 شاخه : حمل و نقل
