بدین منظور بدون مدیریت جامع انرژی به خصوص در بخش عرضه و تقاضا تحقق اهداف فوق امکان پذیر نخواهد بود . در این راستا تعریف طرح جامع انرژی در وزارت نفت به درخواست کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی آغاز شد و موسسه مطالعات بین المللی انرژی از سوی وزارت نفت مجری پیگیری این طرح شد .
راهکارهای مدیریت انرژی
در این رابطه دکتر حامد حوری جعفری ، کارشناس مدیریت انرژی در موسسه مطالعات بین المللی انرژی در گفتگو با «دنیای اقتصاد» در خصوص این طرح توضیح داد : «ایجاد امنیت عرضه انرژی ، توجه به اقتصاد ، محیط زیست و افزایش کارآیی انرژی ، استفاده از انرژی های نو، توسعه استفاده از انرژی هسته ای و سیاست های تشویقی و تنبیهی در بخش انرژی جزو مهمترین راهکارهای مدیریت انرژی محسوب می شوند. در این میان افزایش کارآیی انرژی با بکارگیری راهکارهای بهینه سازی و مدیریت انرژی در قالب اصلاح الگوی مصرف ، همانطور که مقام معظم رهبری فرمودند ، از جمله مهمترین و اساسی ترین اقدامات لازم در کشور است. در همین راستا در کشورمان ، موسسات ، وزارتخانه ها و سازمان های متعددی در قالب اجرای پروژه های تحقیقاتی و اجرایی ، طرح های ارزشمندی را به انجام رسانیده اند، اما این فعالیت ها عمدتا در چارچوب یک طرح جامع که بتواند به صورت همگرا و هم افزا عمل نماید ، از کارهای موازی جلوگیری کند و در قالب یک الگوی واحد در کشور اجرا شود، در نیامده است . به همین منظور تدوین طرحی برای اینکه بتوانیم انرژی را در لایه های مختلف سیستم انرژی شامل منابع ، استخراج و استحصال ، تولید ، فرآورش و تبدیل ، انتقال و توزیع ، مصرف انرژی نهایی ، تقاضای انرژی مفید و نهایتا خدمات انرژی در کشور کنترل کنیم، یک امر ضروری است.»
طرحی30 ساله
حوری جعفری افزود : « در سی سال گذشته مطالعات طرح جامع انرژی کشور برای اولین بار توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی سابق در ایران انجام شد و تا حدودی با توجه به مقتضیات بخش انرژی در آن زمان پیش بینی ها و برنامه هایی مبتنی بر سناریوهای مختلف رشد اقتصادی و میزان استفاده از گاز طبیعی در کشور برای بلند مدت ارائه داده شد . پس از آن یکی از دانشگاه های کشور آن طرح را به روزرسانی نمود، اما متاسفانه این به روزرسانی تا سطح فاز اول طرح متوقف و ناتمام ماند .» وی ادامه داد :« این طرح باید یک طرح پویا باشد و با تغییراتی که در سیستم انرژی کشور از نظر فنی و اقتصادی اتفاق می افتد به روز رسانی شود . لذا در آن احتیاج به استفاده از روش های مبتنی بر مدلسازی انرژی هستیم تا بتوان با داشتن یک مدل یکپارچه برای بخش انرژی کشور به صورت پویا هرساله این مطالعات و برنامه ریزی ها را به روزرسانی و اصلاح نماییم . با توجه به جایگاه موسسه مطالعات بین المللی انرژی در وزارت نفت و همچنین با عنایت به وضعیت مصرف سوخت در کشور ، شدت بالای مصرف انرژی ، لزوم بهینه سازی و مدیریت انرژی و اهمیت انرژی در دنیای امروز به عنوان یکی از عوامل اساسی تولید در کنار نیروی انسانی و سرمایه ، موسسه مطالعات بین المللی انرژی پیشنهاد این طرح را به طور کامل در کشور مطرح و در طول یک سال گذشته بر روی نحوه اجرای این طرح ، بخش های لازم جهت بررسی ، برنامه زمانبندی اجرا ، نحوه سازماندهی گروه های مطالعاتی و تخصصی و استفاده از توانمندی های همه سازمان ها و وزارت خانه های مرتبط و از همه مهمتر متدولوژی اجرای این طرح کار کرده و در نهایت با حمایت وزیر نفت و کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی موفق گردید تا در اواخر سال گذشته مصوبات و مجوزات قانونی اجرای طرح را اخذ نماید .»
ابعاد طرح جامع انرژی
این کارشناس مدیریت انرژی در موسسه مطالعات بین المللی انرژی در خصوص ابعاد و سطوح این طرح توضیح داد : « طرح جامع انرژی کشور دارای ابعاد و سطوح مختلفی است که باید به آن توجه شود . یکی از ابعاد این طرح سیستم انرژی کشور در طرف عرضه و تقاضای انرژی است . بعد دیگر جنبه های فنی ، اقتصادی ، محیط زیستی ، اجتماعی ، حقوقی و ارزشی طرح است و بعد سوم سطوح استانی ، ملی ، منطقه ای و بین المللی بودن طرح است.» وی ادامه داد : « در طرف عرضه انرژی ما حامل های اولیه انرژی را مثل نفت ، گاز ، برق ، زغال سنگ ، انرژی هسته ای ، انرژی های نو و تجدید پذیرها را داریم. در طرف تقاضای انرژی بخش های مصرف کننده انرژی مثل بخش ساختمان و مسکن ، حمل و نقل ، صنعت ، کشاورزی و سایر بخش های اقتصادی-اجتماعی کشور قرار دارند. در بخش انرژی ثانویه نیز نیروگاه ها و پالایشگاه های نفت و گاز مطرح هستند . بر این اساس ما باید بتوانیم ترکیب بهینه حامل های انرژی را در تک تک این بخش ها با توجه به رویکرد اصلاح الگوی مصرف در نظر بگیریم .»
وی در مورد اثرات بخش های مختلف اقتصادی ، بین المللی و اجتماعی در عرضه و تقاضای انرژی اظهار داشت : «عواملی چون سطح در آمد جامعه ، سطح فعالیت ها در جامعه ، نرخ تورم ، نرخ بهره و ... شاخص های کلان اقتصادی هستند که سیستم عرضه و تقاضای انرژی را در کشور تحت تاثیر قرار می دهند . از سوی دیگر در بخش بین الملل قیمت های جهانی نفت خام ، سهم ایران در سبد اوپک ، نقش ایران در بازارهای جهانی و ... می تواند روی عرضه و تقاضا و بالانس انرژی در کشور ما تاثیر گذار باشد . در بخش اجتماعی نیز فرهنگ و رفتار مصرف کننده به خصوص در بخش های حمل و نقل و خانگی و همچنین ضرایب آب و هوایی منطقه ای از جمله پارامترهای مهمی است که در مصرف تاثیر دارند .»
حوری جعفری در مورد مدل سازی این طرح تصریح کرد : «در طرح جامع انرژی قرار است تا مدلسازی به طور یکپارچه متشکل از زیرمدل های عرضه و تقاضا، بین الملل، اقتصاد کلان و اجتماع به صورت پویا و با قابلیت بهینه یابی انجام گیرد . از سوی دیگر قابلیت تخمین انرژی مفید و استفاده از روش های اقتصادسنجی و فنی برای تخمین تقاضای انرژی مفید در مدل مهم هستند. پایه ریزی مدل بر اساس انرژی مفید، امکان جایگزینی تکنولوژی ها و انواع انرژی را فراهم خواهد ساخت . علاوه بر موارد فوق باید تاثیر ارزش های حاکم در بخش انرژی کشور را بر نتایج مدل دید . در مورد ارزش های حاکم در بخش انرژی کشور نیات رهبری ، قانون اساسی ، ارزش ها و سیاست های کلان حاکم در بخش انرژی از جمله برداشت صیانتی از منابع کشورمان باید به طور جدی در طرح دیده و تاثیر آنها به عنوان عوامل مهم هدایت کننده در سیاستگذاری بخش انرژی کشور در نظر گرفته شود .»
متدولوژی طرح
وی در مورد متدولوژی انجام این طرح گفت : « متدولوژی انجام طرح به این ترتیب است که در ابتدا باید وضعیت موجود بخش انرژی را در کشور مشخص کنیم . اینکه در چه جایگاهی در مقایسه با کشورهای منطقه و پیشگامان جهان قرار داریم. گام بعدی این است که آینده انرژی را در دنیا ببینیم. در اصل برنامه ریزی انرژی بدون پیش بینی وضعیت آینده امکان پذیر نیست . باید دید که از چه سناریو هایی برای برنامه ریزی انرژی با نگرش آینده استفاده می شود. گام سوم مدل سازی انرژی است . در این مرحله با استفاده از مدل که پیشتر به آن اشاره کردم ، می توانیم آینده انرژی کشور را پیش بینی کنیم . در گام چهارم باید شاخص های کلان بخش انرژی مانند شدت انرژی ، شدت انتشار آلاینده ها ، ترکیب بهینه حامل های انرژی در کشور ، روند توسعه تکنولوژی در بخش های انرژی ، روند سرمایه گذاری ، تجارت انرژی و ... را با توجه به عوامل اجتماعی ، اقتصادی ، زیست محیطی ، فنی ، حقوقی و ارزشی مانند نرخ رشد جمعیت ، تغییرات جمعیتی ، شرایط آب وهوایی ، سطح فعالیت ، نرخ رشد اقتصادی ، توزیع درآمد و غیره پیش بینی و هدف گذاری کرد. سپس با توجه به وضعیت موجود انرژی در کشور و نتایج آینده نگری بر اساس سناریوهای مختلف ، آینده مطلوب انرژی کشورمان را ترسیم کنیم . در نهایت تدوین سند جامع مدیریت انرژی کشور برای رسیدن از وضع موجود به وضع مطلوب آینده صورت خواهد پذیرفت .»
شدت بالای انرژی در ایران
وی در ادامه با اشاره به لزوم اصلاح الگوی مصرف در بخش انرژی یادآور شد : «مقایسه ایران با کشورهای دنیا از نظر شاخص های انرژی نشان می دهد که متاسفانه در رتبه مناسبی قرار نداریم . در حال حاضر شدت مصرف انرژی در کشور ما 67/1تن معادل نفت خام به ازای هر هزار دلار تولید ناخالص داخلی است، در صورتی که متوسط این مقدار در دنیا 24/0 است و در کشورهای پیشرفته دنیا معادل 1/0 است، بنابراین رویکرد اصلاح الگوی مصرف مهم ترین رویکردی است که این طرح به آن توجه دارد .»
اصلاح قیمت ها
وی در پاسخ به این سوال که با توجه به اینکه اصلاح قیمت حامل های انرژی یکی از محورهایی است که در تدوین این طرح می تواند موثر باشد، اظهار داشت : « انتخاب روش مدلسازی انرژی در این طرح به همین دلیل بوده است که اگر تغییرات قیمتی اتفاق بیافتد، بتوانیم اثراتش را روی پارامترهای دیگر ببینیم. تغییر قیمت حامل های انرژی نیز مطمئنا به نفع مملکت است و با اجرای آن ما می توانیم اثرات انجام آن را به کمک مدل در بخش های دیگر ببینیم . در حال حاضر نیز یکی از ابزارهایی که بتوانیم طرح جامع انرژی را در کشور اجرا کنیم، اصلاح قیمت است وگرنه برنامه ریزی در کوتاه مدت و بلند مدت در بخش انرژی کشور بدون داشتن قیمت مناسب و پایین آوردن یارانه ها هیچ موقع امکان پذیر نیست. یکی از خروجی ها در تدوین این طرح نیز قیمت بهینه حامل های انرژی است . اینکه چه قیمتی در بهترین حالت در کشورمان می تواند کارآیی داشته باشد و تا قیمت حامل های انرژی در کشورمان به اندازه واقعی خود نرسد طرح و برنامه ای در راستای کاهش و مدیریت مصرف در کشور به درستی نمی تواند انجام شود. نکته قابل ملاحظه دیگر بحث عدالت اجتماعی است . توزیع عادلانه و هدفمند یارانه های انرژی می تواند کمک بسیاری در این خصوص داشته باشد. چه بسا مطالعات نشان داده است که در حال حاضر دهک های بالای اجتماع بیشترین استفاده را از یارانه های انرژی دارند و یارانه های انرژی توزیع کمتری بین دهک های پایین جامعه دارد که این امر با طرح هدفمند کردن یارانه ها اصلاح خواهد شد .» این کارشناس موسسه مطالعات بین المللی انرژی در ادامه در مورد همکاری همه دستگاه های مرتبط با این موضوع اظهار داشت : « برای انجام و اجرای این طرح به همکاری همه دستگاه های مرتبط از جمله وزارت نیرو ، وزارت نفت ، سازمان انرژی اتمی ، وزارت مسکن ، وزارت صنایع و معادن و ... نیازمندیم و از تخصص آنها استفاده خواهد شد .» وی افزود : « برنامه واگذاری این پروژه به گروه های مطالعاتی مختلف و گروه بندی زیر پروژه ها بر اساس تخصص مورد نیاز همچنین سازماندهی های لازم برای کنترل پروژه انجام شده و حتی بخشی از مطالعات آینده نگری و طراحی مفهومی مدل یکپارچه هم صورت گرفته است. وی در ادامه اضافه کرد : « مدت زمان انجام این طرح 2 سال است . در سال اول در سطح ملی و در سال دوم در سطح استانی خروجی های لازم ارائه خواهد شد.» وی در پایان در خصوص جامعیت این طرح گفت : « این طرح به اندازه کافی جامع دیده شده و پایه آن مبتنی بر مدلسازی انرژی بنا گذاشته شده است . هدف اصلی طرح نیز بهینه یابی با رویکرد اصلاح الگوی مصرف در کل سیستم انرژی کشور است. »
منبع :روزنامه دنيای اقتصاد تاریخ : 31 اردیبهشت 1388 شاخه : نیرو و انرژی
