صنعت نفت در توسعه اقتصاد کشور دارای جایگاه ویژه ای است که برخی از نقش های محوری آن شامل نقش اساسی در تحقق اهداف کلان اقتصاد ملی در افق چشم انداز 20 ساله، پیشبرد دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و تضمین امنیت ملی کشور از طریق توسعه همکاری ها و تعاملات منطقه ای و بین المللی، سهم 28 درصدی در تولید ناخالص داخلی کشور، سهم 84 در صدی از در آمد ارزی کشور، سهم بیش از 95 در صد در تامین انرژی اولیه مورد نیازکشور است. صنعت نفت یکی از اصلی ترین مزیت های اقتصاد ایران به شمار می رود، به طوری که بخش عمده ای از بودجه کل کشور از بخش نفت تامین می شود. بنابراین مناسب است که با تکیه بر آن ضمن حفظ استقلال بودجه کشور از درآمد های نفتی، زمینه توسعه اقتصادی پایدار را فراهم نمود.
کشور ایران در منطقه خاورمیانه، از اهمیتی استراتژیک برخوردار است که عمده ترین این زمینه ها عبارتند از:
* موقعیت ممتاز و استثنایی ایران به لحاظ تامین امنیت انرژی جهان
* قرار گرفتن کشور در مرکز بیضی انرژی (این بیضی شامل 70 درصد منابع نفت و 40 درصد ذخایر گاز جهان است).
* قرار گرفتن کشور ایران در محل تلاقی سه قاره آسیا، آفریقا و اروپا
با توجه به امکانات طبیعی و ذخایر عظیم نفت و گاز کشور که حدود 62/137 میلیارد بشکه ذخیره قابل استحصال هیدروکربور مایع (نفت خام، مایعات و میعانات گازی) با باقیمانده عمر ذخایر نفتی معادل 84 سال و نیز 61/29 تریلیون مترمکعب ذخایر قابل استحصال گاز طبیعی با 160 سال باقیمانده عمر ذخایر گازی در ابتدای سال 1387 است، بایستی بهره برداری های بهینه و هدفمند از این منابع، سرلوحه برنامه ریزی ها جهت ارتقای سطح زندگی و رفاه مردم قرار گیرد.
طرح ها، پروژه ها و اقدامات عمده در بخش بالادستی نفت و گاز
الف) اکتشافات عمده نفت و گاز در 30 ساله اخیر
اکتشاف ذخایر نفت و گاز در فلات قاره ایران از یک قرن پیش آغاز و بخش عمده ای از این ذخایر کشف شده و مورد بهره برداری قرار گرفته است. اکتشاف نفت و گاز در حقیقت پایه و پشتوانه فعالیت های بعدی در زنجیره ارزش نفت و گاز است. در دهه دوم انقلاب اسلامی و پس از اتمام جنگ تحمیلی، آهنگ فعالیت های اکتشافی در کشور به تدریج سرعت گرفت و امکانات بیشتری به آن تخصیص داده شد. کشف میدان گازی پارس جنوبی که یکی از بزرگ ترین منابع گازی جهان به شمار می رود، کشف میدان های عظیم نفتی آزادگان و یادآوران و میدان گازی تابناک، از مهم ترین دستاوردهای فعالیت های اکتشافی در سال های پس از انقلاب اسلامی می باشند.
عمده اکتشافات نفت و گاز در سال های پس از انقلاب اسلامی به شرح زیر است:
1 -کشف میدان گازی پارس جنوبی
2 -کشف گاز در افق خامی میدان بی بی حکیمه
3 -کشف میدان نفتی یادآوران در استان خوزستان
4 -کشف میدان خیر آباد در استان خوزستان
5 -کشف میدان گازی گردان در استان فارس
6 -کشف میدان گازی زیره در استان بوشهر
7 -کشف لایه نفتی میدان پارس جنوبی
8 -کشف میدان عظیم نفتی آزادگان در استان خوزستان
9 -کشف میدان گازی شیرین تابناک در مرز استان های فارس، بوشهر و هرمزگان
10 -کشف میدان نفتی چنگوله در استان ایلام
11 -کشف میدان نفتی و گازی آرش
12 -کشف گاز و میعانات گازی در سازند خامی میدان کرنج
13 -کشف میدان نفتی منصورآباد در منطقه دزفول جنوبی
14 -کشف میدان گازی شیرین هما در استان فارس
15 -کشف گاز در سازندهای داریان، گدوان و فهلیان میدان مارون
16 - کشف میدان نفتی توسن در خلیج فارس
17 -کشف میدان گازی شیرین دی در استان فارس
18 -کشف نفت و گاز در افق خامی میدان بینک
19 -کشف میدان گازی لاوان در طاقدیس دهرم
20 -کشف مخزن سروک میدان رامین
21 -کشف مخزن دهرم میدان بلال
22 -کشف میدان نفتی آذر
23 -کشف مخزن خامی میدان نفتی منصوری
24 - کشف میدان گازی کیش
25 -کشف مخزن خامی میدان نفتی آب تیمور
26 - کشف میدان نفتی پرنج
27 -کشف میدان نفتی بندکرخه
28 -کشف مخزن گازی فهلیان در میدان اهواز
29 -کشف میدان گازی سفیدزاخور
30 -کشف مخزن گازی ژوراسیک در میدان کوه آسماری
31 -کشف میدان گازی فارسی
32 -کشف میدان نفتی عسلویه
33 -کشف میدان نفتی اروند
34 -کشف میدان نفتی و گازی بالارود اندیمشک
ب) طرح های اکتشافی و اکتشافی -توسعه ای
نظر به ضرورت تسریع در اجرای عملیات اکتشافی نفت، در سال های اخیر برای استفاده از همکاری های فنی شرکت های خارجی در عملیات اکتشاف نواحی مشخص، اقدامات گسترده ای به عمل آمد. در این راستا، بلوک های اکتشافی و اکتشافی - توسعه ای به شرح زیر می باشند.
1 - بلوک اکتشافی مهر در شمال غربی اهواز
2 - بلوک اکتشافی اناران در جنوب غربی ایران
3 - بلوک اکتشافی زواره کاشان در ایران مرکزی
4 - بلوک اکتشافی منیر در جنوب شرقی میدان گچساران
5 - بلوک اکتشافی فارسی در خلیج فارس
6 - بلوک اکتشافی توسن در خلیج فارس
7 - بلوک اکتشافی ایران مهر– فروز در خلیج فارس
8 - بلوک اکتشافی -توسعه ای ساوه در استان مرکزی
9 - بلوک اکتشافی -توسعه ای کوهدشت در استان لرستان
10 - بلوک اکتشافی -توسعه ای خرم آباد در استان لرستان
11 - بلوک اکتشافی -توسعه ای گرمسار در استان مرکزی
مقایسه ذخایر نفت و گاز
در سال های قبل و بعد از انقلاب اسلامی
میزان ذخیره قابل استحصال هیدروکربور مایع (نفت خام، مایعات و میعانات گازی) در ابتدای سال 1357 به میزان 94/145 میلیارد بشکه و در ابتدای سال 1387 معادل 62/137 میلیارد بشکه بوده است، بدین ترتیب با وجود برداشت 30 ساله از ذخایر هیدروکربور مایع کشور در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، میزان این ذخایر در نتیجه انجام فعالیت های اکتشافی افت بسیار کمی داشته است که این امر نشان دهنده برداشت صیانتی از میادین نفتی است. همچنین میزان ذخیره قابل استحصال گاز طبیعی نیز از 75/12 تریلیون مترمکعب در ابتدای سال 1357 به 61/29 تریلیون مترمکعب در ابتدای سال 1387 افزایش یافته است. در این میان، میدان گازی پارس جنوبی که یکی از بزرگ ترین منابع گازی جهان به شمار می رود، سهم عمده ای را به خود اختصاص داده است.
توسعه میادین نفت و گاز
همزمان با گسترش فعالیت های اکتشافی و افزایش ذخایر نفت و گاز کشور در سال های پس از انقلاب اسلامی، تلاشی چشمگیر در توسعه میادین نفت و گاز همراه با توجه ویژه به توسعه میادین مشترک با کشورهای همسایه، از طریق عقد قراردادهای بیع متقابل و فاینانس و همچنین از محل منابع داخلی شرکت ملی نفت ایران به عمل آمد. با انجام پروژه های نگهداشت توان تولید، اجرای طرح های توسعه میادین نفتی، احداث و اصلاح کارخانجات نمکزدایی و نیز انجام طرح های تولید صیانتی از مخازن شامل برنامه های تزریق گاز و آب به میادین نفتی، علاوه بر جبران افت طبیعی تولید مخازن، تلاش فراوان در زمینه تولید نفت خام انجام گرفت.
توسعه میادین گازی در جهت افزایش جایگزینی گاز طبیعی با سوخت های مایع و همچنین تزریق گاز در میادین نفتی به منظور افزایش بازیافت نهایی، از دیگر اولویت ها و دستاوردهای عمده وزارت نفت در سال های پس از انقلاب اسلامی بوده است.
مقایسه تولید هیدروکربورها
در سال های قبل و بعد از انقلاب اسلامی
1 -تولید نفت خام: ارزیابی عملکرد بلند مدت تولید نفت خام نشان می دهد که تولید تجمعی نفت خام طی 30 سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، 2/26 میلیارد بشکه بوده که این میزان به 4/36 میلیارد بشکه طی 30 سال پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی بالغ شده است. همچنین متوسط تولید روزانه نفت خام طی 30 سال قبل از انقلاب اسلامی، حدود 2394 هزار بشکه در روز بوده که متوسط این رقم طی 30 سال پس از انقلاب به حدود 3318 هزار بشکه در روز بالغ می شود. قابل ذکر است که متوسط تولید نفت خام در سال 1387 معادل 5/4016 هزار بشکه در روز بوده است.
2 -تولید گاز طبیعی: ارزیابی تولید بلندمدت این حامل انرژی نشان می دهد که تولید تجمعی گاز طبیعی طی 30 سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، معادل 45/526 میلیارد مترمکعب بوده که این میزان به 2194 میلیارد مترمکعب طی 30 سال پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی افزایش یافته است. همچنین متوسط تولید روزانه گاز طبیعی طی 30 سال قبل از انقلاب اسلامی، 48 میلیون مترمکعب بوده که متوسط این رقم طی 30 سال پس از انقلاب بالغ بر 200 میلیون مترمکعب در روز است. در سال های پس از انقلاب اسلامی میزان تولید گاز طبیعی کشور رشد چشمگیری داشته و از 110 میلیون مترمکعب در روز در سال 1357 به 9/551 میلیون مترمکعب در روز در سال 1387 افزایش یافته است.
3 -تولید مایعات و میعانات گازی و نفتا: تولید این محصولات از میزان 3/31 هزاربشکه در روز در سال 1358 به حدود 2/448 هزاربشکه در روز در سال 1387 افزایش یافته است.
میدان گازی پارس جنوبی
میدان گازی پارس جنوبی یکی از بزرگ ترین منابع گازی مستقل جهان است که بر روی خط مرزی مشترک ایران و قطر در خلیج فارس و به فاصله حدود 100 کیلومتری ساحل جنوبی ایران قرار دارد. وسعت این میدان در بخش مربوط به ایران 3700 کیلومتر مربع بوده و ذخیره در جای آن بیش از 14 تریلیون مترمکعب برآورد شده که معادل 8 درصد کل ذخایر گاز جهان و 50 درصد ذخایر گاز شناخته شده کشور است. همچنین این میدان دارای ذخیره ای بالغ بر 19 میلیارد بشکه میعانات گازی است. توسعه میدان مشترک گازی پارس جنوبی با هدف تامین گاز مورد نیاز کشور در بخش های تزریق به میادین نفتی، عرضه به واحدهای صنعتی و نیروگاه ها، گازرسانی به واحدهای خانگی تجاری، تامین خوراک مجتمع های پتروشیمی و صادرات گاز، میعانات گازی، گاز مایع و گوگرد در برنامه های وزارت نفت قرار گرفته است.
روند تولیدات پارس جنوبی از فازهای 1 الی 10 برای دوره 87 -1383 نشان می دهد که تولید گاز بالغ بر 9/22 میلیارد مترمکعب و تولید میعانات گازی بالغ بر 30 میلیون بشکه در سال 1387 نسبت به سال 1383 افزایش یافته است.
طرح های در مرحله راه اندازی میدان گازی پارس جنوبی
طرح فازهای 6, 7 و 8
توسعه این سه طرح با توجه به طرح افزایش ظرفیت به منظور تولید 3000 میلیون فوت مکعب گاز ترش در روز جهت تزریق به چاه های نفتی جنوب کشور از طریق خط لوله ای به طول 512 کیلومتر و قطر 56 اینچ و 158 هزار بشکه میعانات گازی در روز و 6/1 میلیون تن lpg در سال طراحی شده است. قرارداد این طرح با شرکت های پتروپارس و statoil به روش بیع متقابل منعقدگردیده است.
فاز اول این طرح با ظرفیت 1300 میلیون فوت مکعب در مهر سال 1387 به بهره برداری رسید.
طرح فازهای 9 و 10
این طرح با هدف تامین گاز طبیعی شبکه سراسری کشور، تولید اتان جهت مصرف پتروشیمی، تولید میعانات گازی و گاز مایع جهت صادرات و با ظرفیت تولید؛ 50 میلیون مترمکعب گاز تصفیه شده، 80 هزار بشکه میعانات گازی، 400 تن گوگرد در روز، 05/1 میلیون تن گاز مایع (lpg) و یک میلیون تن اتان در سال طراحی شده است. قرارداد این دو فاز (به جز بخش حفاری) به صورت فاینانس با مشارکت oiec و ioec و lg کره جنوبی منعقد شده است. پیشرفت فیزیکی این دو فاز تا اسفند سال 1387 با احتساب حفاری، 43/90 درصد بوده است.
بخش حفاری این دو فاز به صورت مستقل و از محل منابع داخلی شرکت ملی نفت اجرا می شود. در سال 1385، شرکت ملی حفاری ایران به عنوان پیمانکار انتخاب گردیده و هم اکنون عملیات حفاری در دست اقدام است و تا پایان اسفند سال 1387 بالغ بر 4/54 درصد پیشرفت فیزیکی داشته است. شایان ذکر است که پالایشگاه فازهای 9 و 10 پارس جنوبی در تاریخ 23 اسفند ماه سال 1387 توسط ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران به طور رسمی افتتاح شد.
طرح فاز 12
این طرح با هدف تولید روزانه 85 میلیون مترمکعب گاز غنی 110 هزار بشکه میعانات گازی، 600 تن گوگرد دانه بندی شده و 10 میلیون تن lng در سال طراحی شده است. قرارداد این طرح با شرکت پتروپارس به صورت بیع متقابل منعقد گردیده و شرکت ورلی پارسوز نیز به عنوان مشاور طراحی انتخاب گردیده است.پیشرفت فیزیکی این طرح تا پایان اسفند سال 1387 به میزان 57/18 درصد بوده است.
طرح فازهای 15 و 16
این طرح با هدف تامین گاز طبیعی شبکه سراسری کشور، تولید اتان جهت مصرف پتروشیمی و تولید میعانات گازی و گاز مایع جهت صادرات و با میزان تولید؛ 50 میلیون متر مکعب گاز تصفیه شده، 80 هزار بشکه میعانات گازی و 400 تن گوگرد در روز، همچنین تولید 05/1 میلیون تن گاز مایع (lpg)و یک میلیون تن اتان در سال طراحی شده است. قرارداد این دو فاز به صورت استفاده از صندوق ذخیره ارزی و فاینانس با شرکت های قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا، شرکت ایزوایکو، صف و شرکت مهندسی و ساخت تاسیسات دریایی در آذر سال 1385 منعقد گردیده است. میزان پیشرفت فیزیکی کل فاز تا پایان اسفند سال 1387 معادل 25 درصد است.
طرح فازهای 17 و 18
این طرح با هدف تامین گاز طبیعی شبکه سراسری کشور، تولید اتان جهت مصرف پتروشیمی و تولید میعانات گازی و گاز مایع جهت صادرات و با تولید 50 میلیون مترمکعب گازتصفیه شده، 75 هزار بشکه میعانات گازی و 400 تن گوگرد در روز، 05/1 میلیون تن گاز مایع (lpg) و یک میلیون تن اتان در سال طراحی شده است. شرکت های ایدور (48 درصد)، تاسیسات دریایی(21 درصد)، مهندسی و ساخت صنایع نفت (31 درصد) به عنوان پیمانکاران این طرح انتخاب گردیده اند. قرارداد این دو فاز به صورت فاینانس در تاریخ 22 خرداد سال 1385 تنفیذ شده و میزان پیشرفت فیزیکی کل فاز تا پایان اسفند سال جاری حدود 68/16 در صد است.
طرح های پیش بینی شده جهت تولید گاز طبیعی مایع (lng)
طرح فاز 11
این طرح با هدف تولید میعانات گازی و تولید گاز ترش برای فروش به شرکت پارس ال.ان.جی طراحی گردیده است. تولیدات این فاز شامل 6/56 میلیون متر مکعب گاز غنی در روز و70 هزار بشکه میعانات گازی در روز است. همچنین شرکت pars lngتولید 10 میلیون تن گاز طبیعی مایع (lng) در سال را در برنامه خود دارد. قرارداد مهندسی این طرح با شرکت توتال به صورت بیع متقابل در ژانویه 2005 منعقد گردیده و عملیات مهندسی پایه دریا و خشکی آن انجام شده است. قابل ذکر است که شروع عملیات اجرایی منوط به تصمیم گیری نهایی سرمایه گذاری (fid) خواهد بود.
طرح فازهای 13و 14
این طرح با هدف تامین گاز ترش موردنیاز persain lng طراحی گردیده است. تولیدات این طرح 105 هزار بشکه میعانات گازی در روز و 84 میلیون متر مکعب در روز گاز ترش جهت تحویل به واحد های گاز طبیعی مایع برای تولید 16 میلیون تنlng در سال است. قرارداد خدمت این طرح با شرکت های شل و رپسول به صورت بیع متقابل منعقد شده و شروع عملیات اجرایی منوط به تصمیم گیری نهایی سرمایه گذاری (fid) خواهد بود.
طرح های در دست مناقصه پارس جنوبی
طرح فاز 19
برنامه تولید در نظر گرفته شده برای این طرح عبارت است از: 50 میلیون متر مکعب گاز تصفیه شده، 75 هزار بشکه میعانات گازی و 400 تن گوگرد در روز و همچنین تولید 05/1 میلیون تن گاز مایع (lpg) و یک میلیون تن اتان در سال.
طرح فازهای 20و 21
برنامه تولید در نظر گرفته شده برای این طرح عبارت است از: 50 میلیون متر مکعب گاز تصفیه شده، 75 هزار بشکه میعانات گازی و 400 تن گوگرد در روز و همچنین تولید 05/1 میلیون تن گاز مایع (lpg) و یک میلیون تن اتان در سال.
طرح فازهای 22، 23 و 24
برنامه تولید در نظر گرفته شده برای این طرح عبارت است از: 5/42 میلیون متر مکعب گاز طبیعی، 57 هزار بشکه میعانات گازی و 300 تن گوگرد در روز و همچنین تولید 800 هزار تن گاز مایع (lpg) و 750 هزار تن اتان در سال. ضمنا قرار است به موازات انجام مناقصه برخی از مراحل اولیه طرح شامل طراحی و آماده سازی سایت انجام پذیرد.
طرح توسعه لایه نفتی
این طرح با هدف تولید 35 هزار بشکه نفت خام در فاز اول و 54 هزار بشکه نفت خام در فاز دوم به شرکت پتروایران واگذار گردیده است. اجرای این طرح به صورت بیع متقابل بوده و در جهت توسعه این میدان طی سال 1385 حفاری 6 حلقه چاه توسعه ای و مناقصه انتخاب پیمانکار ساخت سکوی دریایی برگزار و شرکت صف به عنوان پیمانکار ساخت و نصب انتخاب گردید و همچنین مراحل مهندسی تفصیلی پروژه انتخاب پیمانکار تامین و تجهیز تاسیسات فرآیندی در حال انجام است.
طرح شیرین سازی گازفازهای 6، 7 و 8
این طرح به منظور شیرین سازی گاز ترش فازهای 6، 7 و 8 به ظرفیت 3900 میلیارد فوت مکعب در روز جهت تزریق به چاه های نفت جنوب و تامین نیاز گاز داخل کشور در فصول سرد برنامه ریزی شده است. در حال حاضر مرحله مطالعات feed توسط شرکت lurgi به پایان رسیده و برگزاری مناقصه پروژه احداث واحد شیرین سازی به صورت epc در حال انجام است.
منبع :روزنامه دنيای اقتصاد تاریخ : 17 بهمن 1388 شاخه : نیرو و انرژی
