میادین مشترک بررسی های انجام گرفته نشان می دهد که ایران در چهار منطقه دارای میادین مشترک نفت و گاز با کشورهای همسایه خود است که برای برداشت از این میادین درگیر رقابتی نفسگیر با رقبای منطقه ای است. دسته نخست این میادین مشترک، میدان های هیدروکربوری هستند که در خلیج فارس واقع شده اند. میدان پارس جنوبی و 12 میدان نفتی و گازی مشترک با کشورهای قطر، عمان، امارات، کویت و عربستان در این دسته قرار دادند. دسته دوم، میادین مشترک جنوب و غرب ایران است؛ چاه های نفت شهر «نفت شهر» که از 70 سال پیش وارد مدار استخراج و تولید شده و وجود 30 ساختار پتانسیل مشترک در آن به اثبات رسیده از جمله مهم ترین این میادین است. دسته سوم را میادین مشترک دریای خزر تشکیل می دهند که مهم ترین آن، میدان مشترک البرز است که ایران و آذربایجان در آن شریک هستند؛ البته تنها حدود 20 درصد این میدان مشترک به حساب می آید. دسته چهارم میادین مشترک، منابعی هستند که در شرق کشورمان قرار دارند، مهم ترین این میدان ها، میدان «گنبد لی» است که ایران و ترکمنستان در آن شریک هستند. علاوه بر این ظرفیت ها و ذخایر قابل ملاحظه، کشورمان دست کم در دو محور با فرصت های مهمی برای تثبیت نقش آفرینی خود در معادلات اقتصادی و سیاسی آینده جهان از رهگذر انرژی است؛ خط لوله صلح و خطوط انتقال گاز به اروپا. همان طور که پیداست، برخورداری ایران از ذخایر گازی فراوان و قرار گرفتن در موقعیت جغرافیایی ایده آل از نظر ترانزیت گاز، کشورمان را به صورت بالقوه به یکی از عمده ترین فعالان این بخش تبدیل کرده که البته بالفعل کردن این ظرفیت ها نیازمند غلبه بر چالش های متعددی است.
چالش های پیش رو همان گونه که اشاره شد، بهره مندی از ذخایر قابل ملاحظه موجود در کشور و استفاده از موقعیت ژئوپلتیک قرار گرفتن در سرپل ارتباطی قاره اروپا به منابع انرژی با چالش هایی مواجه است که می توان آنها را در 3 دسته ارزیابی کرد: نخستین مانع پیش روی ایران در بهره برداری از منابع طبیعی انرژی خصوصا در بخش میادین مشترک نفت و گاز، کمبود منابع مالی برای تامین هزینه های هنگفت زیرساخت ها و صنایع استخراجی تولیدی است. بنابر محاسبات صورت گرفته و هدفگذاری های انجام شده در برنامه پنجم توسعه کشور، تحقق اهداف مورد نظر در بخش های نفت و گاز نیازمند 25 تا 31 میلیارد دلار سرمایه گذاری سالانه آن هم تنها در بخش بالادستی است. در حوزه گاز نیز باید ظرف 4 تا 5 سال آینده حدود 40 میلیارد دلار سرمایه گذاری انجام شود. این حجم سرمایه گذاری تنها برای افزایش تولید گاز از حدود 500 میلیون مترمکعب فعلی به 900 میلیون مترمکعب در سال 1393 برآورد شده است. در بخش نفت نیز این برآوردها برای تحقق افزایش حجم برداشت روزانه به 15 / 5 میلیون بشکه است. همچنین بنابر محاسبات صورت گرفته برای سرمایه گذاری در میادین مشترک منتظر توسعه کشور به 15 میلیارد دلار و برای ساختار اکتشافی موجود نیز به 2 میلیارد دلار سرمایه گذاری نیاز داریم. با در نظر گرفتن این آمار و ارقام که بیانگر بخشی از نیازهای کشور به منابع مالی است نگاهی به فعالیت های رقبای ایران در حوزه های مورد اشاره، ضرورت جدیت، تسریع و ابتکار عمل مسوولان برای تامین مالی پروژه ها، بیش از پیش روشن می شود: الف) قطر پارس جنوبی میدان گازی پارس جنوبی در حال حاضر بزرگ ترین و حساس ترین میدان مشترک ایران به حساب می آید که رقیب قطری با سرعت زائدالوصفی مشغول سرمایه گذاری و توسعه زیرساخت های خود در آن است. گذشته از تاخیر 11 ساله ایران در آغاز برداشت از این میدان مشترک در مقایسه با قطر به گفته مسوولان کشورمان، سرمایه گذاری های صورت گرفته توسط آن کشور در پارس جنوبی، ایران را در برداشت سالانه از این میدان به میزان 5 / 1 برابر عقب انداخته است. بنا بر آمارهای موجود، میزان تولید روزانه قطر در پایان سال 2008 میلادی حدود 310 میلیون مترمکعب بود که این میزان در پایان سال 2009 میلادی (زمستان 88) به 455 میلیون مترمکعب رسید که 5 / 1 برابر بیشتر از تولید ایران است. این در حالی است که برنامه ریزی های قطر نشان می دهد این کشور قصد دارد برداشت خود را از میدان پارس جنوبی تا سال 2012 میلادی به 270 میلیارد مترمکعب در سال افزایش دهد که در صورت موفقیت این برنامه، این میزان برداشت حدود 4 برابر برداشت سالانه ایران خواهد بود که در خوش بینانه ترین حالت به 64 میلیارد مترمکعب در سال می رسد. نگرانی ها از روند حرکتی ایران و مقایسه آن با قطر، زمانی افزایش می یابد که شاهد کاهش 62 درصدی بودجه سالانه این میدان در سال 88 نسبت به 87 هستیم. در سال 88 بودجه تعیین شده ای برای پیشبرد فازهای پارس جنوبی به حدود 5/1 میلیارد دلار کاهش یافت که حدود 62 درصد کمتر از بودجه اختصاص یافته در سال 87 بود. این در حالی است که رقیب ایران رقمی حدود 70 میلیارد دلار را در 3 سال آینده برای این پروژه اختصاص خواهد داد که 15 برابر بودجه ایران خواهد بود. این کشور در حال حاضر با تولید 31 میلیون تن ال ان جی که در سال بزرگ ترین تولیدکننده این محصول در جهان به حساب می آید و برای افزایش بیش از 2 برابری تولید خود تا سال 2011 میلادی نیز برنامه ریزی کرده است. ب) میادین مشترک با عراق ایران در مرز خود با عراق، 5 مخزن نفتی مشترک دارد که 3 میدان دهلران، نفت شهر و پایدار غرب از این میادین در حال تولید و 2 میدان آزادگان و یادآوران هم در حال توسعه هستند. بنابر محاسبات صورت گرفته میدان آزادگان، یکی از غنی ترین میادین نفتی جهان است و میدان یادآوران نیز با 17 میلیارد بشکه ذخیره نفت به تنهایی معادل کل ذخیره کشور الجزایر، نفت را در خود نگهداری می کند. وجود چنین ذخایر ارزشمندی در کنار میل و نیاز شدید عراق به افزایش درآمدهای نفتی خود باعث شد این کشور طی 3 سال اخیر 70 بلوک اکتشافی و 65 میدان نفتی خود را به مناقصه بین المللی بگذارد. در این مناقصه ها که دور دوم آن، آذرماه سال گذشته انجام شد، شرکت های بزرگی از انگلیس، روسیه، فرانسه، چین، نروژ و مالزی شرکت کرده و برنده شدند. آمارهای موجود نشان می دهد که با انجام این مناقصات شرکت های غربی، روسی و آسیای شرقی متعهد شده اند ظرف سال جاری حدود 8 میلیارد دلار و طی 3 سال آینده بالغ بر 20 میلیارد دلار در پروژه های نفتی عراق سرمایه گذاری کنند. هدف عراق از این اقدامات، افزایش حجم تولید روزانه خود از 5/2 میلیون بشکه فعلی به روزانه 6 میلیون بشکه تا 4 سال آینده و 12 میلیون بشکه در روز طی 6 سال آینده است؛ هدفی که در صورت تحقق این کشور را به رقیبی جدی برای عربستان و عنصری تعیین کننده در اوپک تبدیل می کند. ایران بنابر گزارش های رسمی ظرف 3 سال آینده و در صورت ادامه روند فعلی سرمایه گذاری ها، از نظر ذخایر نفت در جا پس از عربستان، کانادا و ونزوئلا به رده چهارم رفته است و از لحاظ تولید روزانه در جهان نیز پس از عربستان، روسیه، آمریکا، چین، عراق و احتمالا کانادا به رده 6 یا 7 و از نظر صادرات در درون اوپک هم بعد از عربستان، امارات، عراق و نیجریه به پله 5 تنزل پیدا می کند. ج) دریای خزر بررسی های صورت گرفته نشان می دهد که دریای خزر حدود 95 میلیارد بشکه نفت درجا را در دل خود ذخیره کرده است و سومین منبع بزرگ نفت جهان به حساب می آید. کشورهای ساحلی این دریا از سال های ابتدایی دهه 90 میلادی عملیات اکتشاف و ساخت صنایع استخراجی را در این دریا آغاز کرده اند و همین روند باعث شده که دریای خزر در حال حاضر 4 درصد نفت مورد نیاز بازارهای جهانی را تامین کند. شرکت های معتبر جهانی طی 2 دهه گذشته حدود 80 میلیارد دلار در قالب همکاری با کشورهای این دریا در پروژه های آن حضور دارند. روسیه به عنوان مطرح ترین این کشورها توانسته طی سال های 1999 تا 2005 میلادی بجز میدان «کورچاگین» که اولین محموله نفتی را چندی پیش از آن استخراج کرد، 5 میدان نفت و گاز دیگر هم در آب های منطقه ای خود کشف کند. همین موفقیت باعث شده که رقمی در حدود 12 میلیارد دلار سرمایه اولیه برای 5 سال آینده در این حوزه پیش بینی کند. این در حالی است که نخستین اکتشافات ایران در دریای خزر در اواخر دهه 90 میلادی در قالب همکاری مشترک با یک شرکت انگلیسی و همراهی شل پس از هزینه 20 میلیون دلار در مرحله لرزه نگاری انجام ولی متوقف ماند. پس از این، سرانجام ساخت سکوی نیمه شناور البرز با همکاری مستقیم شرکت صدرا و همراهی یک شرکت چینی سال گذشته پایان یافت و حرکت آن به سمت بندر نکا برای حفر نخستین چاه در 4 کیلومتری ساحل و عمق هزار متری آغاز شد ولی هنوز به مرحله تولید نرسیده است.
سروش صاحب فصول / جام جم
2 میلیارد دلار برای صنعت نفت منبع : (youtube.com)
منبع :جام جم آنلاین تاریخ : 4 خرداد 1389 شاخه : نیرو و انرژی
