روح ا... حاتمی- نمایشگاه مکانی است برای بروز توانمندی های تجاری و تجمع بازرگانان در آن.
نمایشگاه در تفاوت آشکار با بازار قرار دارد که محل مبادله تجاری و سودآوری محض است. در نمایشگاه ما با نوآوری، تفاوت و تجمیع روبه روییم. نمایشگاه ها به مثابه مراسم آیینی مدرن نقشی بس مهم در عبور از فضای کسالت بار و تکراری بازار مصرف بر عهده گرفته و عدم پایداری شان آنها را از ایستایی و روزمره گی جدا می سازد. کار ویژه دیگر نمایشگاه ها امکان گردآیش و آشنایی آدم ها با هم است و بر خلاف بازار که تنها بر سودآوری و خرید و فروش تاکید دارد مفهوم زیبایی شناسانه و جذابیت را نیز در خود نهفته دارد ولو آنکه این چیدمان و آراستن ها در راستای فروش بیشتر باشد.
در دنیای جدید الگوهای جدید صادراتی در راستای افزایش ضریب موفقیت بنگاه های تولیدی بر راه اندازی نمایشگاه های داخلی، منطقه ای و بین المللی تاکید دارند تا از این طریق هم نیازهای مشتریان شناسایی شده و هم فروش بنگاه ها و بازاریابی برای کالاها رونق یابد. در تجارت سنتی یک محصول پیش از ارزیابی بازار مصرف و نیازهای مصرف کنندگان تولید می شد اما امروزه روز این بازارسنجی و بازاریابی است که ابتدا نیازهای مشتریان و بازار مصرف را برآورد کرده و بعد به تولیدکنندگان اطلاع رسانی می کند. در واقع کالاها از همان آغاز تولید و در هنگامی که به صورت مواد اولیه اند بازار مصرف مشخص خود را دارند.
از دیگر سو برگزاری نمایشگاه های منطقه ای و بین المللی یا حتی داخلی نقشی بس مهم برای تقویت مناسبات دیپلماتیک دول و از آن مهم تر تقویت مناسبات و روابط ملت ها و اقوام گوناگون با هم بر عهده دارد. در مقیاس داخلی نمایشگاه های استانی به بازدیدکنندگان کمک می کند تا با رسوم، فرهنگ، زبان و تولیدات صنعتی یا صنایع دستی هم وطنان خود در دیگر استان ها و مناطق آشنا شده و در کنار آن با خرید از آن نمایشگاه ها هم به رونق اقتصادی کشور کمک کرده و هم نیازهای احتمالی خود را برآورده سازند.
در مقیاس بین المللی نیز نمایشگاه ها مکانی برای گردآیش آحاد انسانی فراتر از ملیت، زبان و نژاد آنان است و فقط بحث کالا و خدمات مطرح نیست. کشورها می توانند از طریق نمایشگاه های مختلف در حیطه های مختلف اقتصادی و کشاورزی از افکار عمومی و خواست آنها آگاهی یابند. از دیگر مزایای این صنعت می توان به شناسایی مشتری، راه اندازی زنجیره های توزیع و عرضه کالا و خدمات اشاره کرد. ضمن آنکه شرکت ها و کارخانه ها می توانند از طریق نمایشگاه ها جایگاه خود را در نظام مبادلات تجاری و بازارهای رقابت داخلی یا بین المللی تقویت کرده، از تطویل چرخه تولید کاسته و فن آوری های جدید صنعتی خودرا به مشتریان یا توزیع کنندگان بشناسانند.
صادرات نیز از دیگر مقولاتی است که نمایشگاه ها بدان رونق داده و به رونق اقتصادی کشور کمک می کند. گردشگری، حمل و نقل، گمرک و... نیز از برگزاری نمایشگاه ها تاثیر مثبتی می گیرند. در این راستا به نظر می رسد که توسعه صنعت نمایشگاهی به هماهنگی چند بخش نیازمند است که ذیلا به طور خلاصه به بررسی آنها می پردازیم.
بخش تجارت
ارزش صادرات جهانی در سال گذشته میلادی به 16120میلیارد دلار رسید، پرواضح است که نمایشگاه یکی از مهم ترین ابزارهایی است که در توسعه بخش تجارت دخالت دارد؛ زیرا در صنعت نمایشگاهی همه ابزارهای بازاریابی را با هم می توان دید. اعزام هیات های تجاری یا تبلیغات از ارکان برگزاری نمایشگاه ها است.
بخش جهانگردی
توسعه توریسم به رشد صنعت نمایشگاهی به نحو شایانی کمک کرده است. ارزش صنعت جهانگردی در سال گذشته 800میلیارد دلار بود و تعداد توریست های بین المللی به 600میلیون نفر رسید. صنعت توریسم در توسعه نمایشگاه ها در کشورهایی مانند چین، سنگاپور و منطقه اداری ویژه هنگ کنگ نقش مهمی ایفا کرده است.
هنگ کنگ یک منطقه آزاد کم نظیر است که مساحتش برابر با استان تهران است. این منطقه که فقط 7 میلیون نفر جمعیت دارد سالانه، 24 تا 25 میلیون نفر گردشگر خارجی را پذیراست که 6 میلیون نفر از این توریست ها به خاطر هدف های تجاری به ویژه مشارکت در نمایشگاه هایی که در هنگ کنگ یا در چین برگزار می شود به این منطقه سفر می کنند.
درآمدی که در نتیجه توریسم به صورت غیرمستقیم عاید هنگ کنگ می شود به مراتب بیشتر از درآمد مستقیم نمایشگاه هاست که این نشان می دهد رویدادی مثل برگزاری نمایشگاه ها تا چه حد به توسعه درآمد کشورها کمک می کند.
مدرن شدن شبکه حمل ونقل
شبکه حمل ونقل عامل مهمی در توسعه تجارت است، مثلا سهم قاره آفریقا در صادرات ما حتی به 2درصد هم نمی رسد که مهم ترین مشکل آن شبکه حمل ونقل است. توسعه حمل ونقل و مدرن شدن آن یکی از عوامل مهم در رشد صنعت نمایشگاهی است.
همواره یکی از مهم ترین مشکلات نمایشگاه ها، مشکلات گمرکی بوده است؛ چون کشورها همواره به گمرک به عنوان ابزاری برای وصول درآمد نگاه می کردند و هیچ گاه فکر نمی کردند که اگر در مواردی از این درآمد صرف نظر شود، نقشی که نمایشگاه ها می توانند در اقتصاد کشور داشته باشد به مراتب بیشتر از درآمدی است که عاید گمرک می شود.
با نگاهی به وضع سنگاپور و هنگ کنگ ملاحظه می کنیم که تقریبا هیچ نوع حقوق گمرکی به کالاهای وارداتی این دو منطقه تعلق نمی گیرد فقط معدودی از کالاها و آن هم به دلایل خاص مشمول تعرفه گمرکی هستند که از آن جمله می توان به دخانیات و اتومبیل اشاره کرد.
باید به این نکته توجه کرد که اصولا سرزمینی مثل هنگ کنگ که مساحت کمی دارد گنجایش آن را ندارد که به بازار بزرگ خودرو تبدیل شود.
به این ترتیب اگر فرض کنیم که سنگاپور یا هنگ کنگ هیچ گونه حقوق گمرکی دریافت نکنند، از درآمدی که عاید تجار آنجا می شود مالیات قابل توجهی دریافت می کنند که در مواردی میزان آن بیش از 20درصد است.
اصولا سرعت ترخیص کالاهای مورد نمایش از گمرک خانه های یک کشور و فقدان دیوان سالاری در این زمینه به افزایش تعداد نمایشگاه هایی که در هر کشور برگزار می شود کمک خواهد کرد.
آزادسازی تجارت بین الملل
بعد از جنگ جهانی دوم تجارت بین الملل به شدت دچار رکود شد. برای خارج کردن تجارت از حالت رکود که در آمریکا تشکیل شد، تصمیم به ایجاد 3 سازمان در کنفرانسی به نام « برتن وودز» بین المللی گرفتند: 1- صندوق بین المللی پول 2- بانک جهانی 3- سازمان بین المللی تجارت
و البته سازمان بین المللی تجارت به دلیل مخالفت آمریکا در آن سال ها تشکیل نشد اما به جای آن در سال 1947 در کنفرانسی که در هاوانا تشکیل شد کشورها موافقت نامه ای به نام موافقت نامه عمومی تعرفه و تجارت امضا کردند که متعاقب آن چندین دور مذاکرات کاهش تعرفه ای صورت گرفت، به طوری که میانگین تعرفه ها که در سال های بعد از جنگ به 45درصد می رسید الان در سطح بین المللی کمتر از 5درصد است. حذف تعرفه ها نقش مهمی در توسعه نمایشگاه ها داشته است.
فراز و فرود نمایشگاه ها
با نگاه به جدول نمایشگاه های برپا شده در محل دائمی نمایشگاه های بین المللی تهران طی 4 سال اخیر می توان دریافت که تعداد نمایشگاه ها در سنوات مختلف از نوسان زیادی برخوردار بوده که یکی از عوامل کاهنده در آن انتقال برخی نمایشگاه های بزرگ به شهرهای دیگر و گرایش واحدهای تولیدی به حضور در نمایشگاه های استان خود می باشد. همچنین بروز آثار منفی ناشی از بحران اقتصاد جهانی در صنایع داخلی در کاهش تعداد نمایشگاه های بازرگانی تهران بی تاثیر نبوده است.
از سوی دیگر گنجاندن برخی نمایشگاه های جدید یا تفکیک موضوعات مشابه در جدول برنامه نمایشگاه های بین المللی موجب رشد تعداد نمایشگاه های برگزار شده در برخی از ادوار شده است. این بررسی نشان می دهد تعداد کل نمایشگاه های تخصصی صادراتی و همچنین نمایشگاه های بین المللی برپا شده در تهران از 35 مورد در سال 1385مجددا رشد کرده و به 32 مورد در سال 1386 تقلیل یافته ولی در سال 1387 به 44 مورد رسیده است. این رقم در سال جاری به سبب رکود اقتصادی در برخی از صنایع با یک ریزش 43درصدی به حدود 25 نمایشگاه خواهد رسید.
همچنین تعداد نمایشگاه های تخصصی صادراتی در تهران طی 4 سال اخیر به طور یکنواخت سالانه 25درصد کاهش یافته و از 6 نمایشگاه در سال 1385 به 3 نمایشگاه در سال جاری خواهد رسید.
این کاهش احتمالا ناشی از ارتقاء سطح برخی از نمایشگاه های تخصصی صادراتی به نمایشگاه های بین المللی یا حذف برخی موضوعات تخصصی از برنامه سالانه نمایشگاه ها به دلیل عدم استقبال قابل توجه بازدیدکنندگان بوده است.
از سوی دیگر در جدول برنامه نمایشگاه های سالانه و ادواری که به طور یکنواخت در سال های اخیر برپا شده اند و انقطاعی در ترتیب برگزاری آنها دیده نمی شود، نام 14 نمایشگاه بزرگ بین المللی به چشم می خورد که طی 3 سال گذشته همواره جزو پربیننده ترین نمایشگاه های بازرگانی ایران بوده اند و در سال جاری نیز قطعا با استقبال بازدیدکنندگان داخلی و بین المللی روبه رو خواهد شد.
از میان این نمایشگاه های بین المللی پربیننده و موفق می توان به نمایشگاه نفت، گاز و پتروشیمی، نمایشگاه لوازم و تجهیزات پلیسی، نمایشگاه ماشین آلات و محصولات کشاورزی، نمایشگاه صنعت ساختمان، نمایشگاه تجهیزات آشپزخانه، حمام، سونا و استخر، نمایشگاه صنعت نان، نمایشگاه صنایع مخابرات و اطلاع رسانی، نمایشگاه مبلمان و دکوراسیون داخلی، نمایشگاه تجهیزات پزشکی و همچنین نمایشگاه لوازم خانگی اشاره کرد.
تقسیم بندی برگزاری نمایشگاه های بازرگانی تهران در سال های گذشته نیز نشان می دهد که توجه مجریان نمایشگاه ها به نیمه دوم هر سال برای زمان برپایی نمایشگاه بیشتر شده است. به عبارت دیگر تمرکز زمان برپایی نمایشگاه های هر سال از نیمه اول به نیمه دوم انتقال یافته و تعداد نمایشگاه ها در نیمه دوم سال های مورد بررسی رفته رفته بیشتر شده است.
این بررسی نشان می دهد که تعداد نمایشگاه های برگزار شده در نیمه دوم سال از 20 مورد در سال 1385 با 10درصد افزایش به 22 مورد در سال 1386 رسیده است. این روند افزایشی در سال 1387 تشدید شده و با 60 درصد افزایش به 32 مورد رسیده است.
این تصمیم گیری از سوی مجریان نمایشگاه ها احتمالا به دلیل امکان جذب حداکثر بازدیدکنندگان خارجی در نمایشگاه های بین المللی در تعطیلات زمستانی و سال نو میلادی صورت گرفته که البته بررسی های آماری نشان می دهد هنوز به توفیق کامل نرسیده است.
اما فراتر از این تطبیق های آماری، عملکرد صنعت نمایشگاهی در تهران نشان می دهد که مجریان نمایشگاه ها تاکنون در جذب مخاطب تخصصی برای موضوعات نمایشگاهی و همچنین دستیابی به اهداف واقعی برپایی نمایشگاه ها چندان موفق نبوده اند.
عدم امکان اعمال سیاست های کنترلی برای ممانعت از ورود بازدیدکنندگان غیرحرفه ای به نمایشگاه های تخصصی و نبود تبلیغات مناسب برونمرزی برای جذب مخاطبان حرفه ای و خارجی در نمایشگاه های صادراتی موجب شده تا طی سال های اخیر اگرچه تعداد بازدیدکنندگان از هر نمایشگاه در هر دوره نسبت به دوره قبل بیشتر شود، ولی بنگاه های اقتصادی از حضور در نمایشگاه های داخلی راضی نباشند و مخاطب حقیقی خود را نیابند.
اغلب نمایشگاه های بازرگانی تهران به جز نمایشگاه هایی که مربوط به صنایع پایه و زیربنایی است، طی سال های اخیر به کانون تفریح و گردش گروه کثیری از بازدیدکنندگان غیرحرفه ای تبدیل شده است که صرفا در پی پر کردن اوقات فراغت خود در یک فضای نمایشگاهی هستند و منفعت صادراتی برای بنگاه های اقتصادی مشارکت کننده ندارد؛ البته برخی از شرکت های تولیدی همین نقص نمایشگاه ها را به عنوان یک فرصت تجاری تلقی می کنند تا از محل فروش تولیدات خود و تبلیغ برنامه های آینده در یک نمایشگاه پرمخاطب به سود راضی کننده ای در مقایسه با هزینه های حضور در آن نمایشگاه برسند.
در واقع کمبود بازدیدکننده تخصصی و خریدار خارجی در نمایشگاه های بین المللی تهران، سطح حضور بنگاه های صادراتی را به یک فروشنده صنفی تقلیل داده که صرفا به دنبال خرده فروشی تولیدات خود در بازار داخلی هستند. این نقص اگرچه همواره مورد انکار مجریان نمایشگاه ها قرار گرفته ولی به وضوح در میان ازدحام بازدیدکنندگان نمایشگاه های بین المللی تهران قابل مشاهده است. کارشناسان معتقدند هویت واقعی صنعت نمایشگاهی در تهران در پس منافع زودگذر برخی شرکت های مجری و همچنین مطامع اقتصادی شرکت های غیرصادراتی که به نام صادرکننده در نمایشگاه ها حاضر می شوند، گم شده است. این مشکل حتی موجب دلزدگی و کاهش انگیزه مخاطبان تخصصی و تجار واقعی برای بازدید از نمایشگاه های بین المللی تهران شده و بر تشدید بی هویتی این نمایشگاه ها دامن زده است.
از سوی دیگر عدم سرمایه گذاری شرکت های مجری در تبلیغ برون مرزی نمایشگاه ها و دشواری های دعوت از برخی بازدیدکنندگان خارجی موجب بی اطلاعی تولیدکنندگان و خریداران خارجی از برنامه های نمایشگاهی تهران شده است.
تعریف شرکت کننده خارجی در برنامه ریزی بسیاری از مجریان نمایشگاهی تهران اینک محدود به شرکت های داخلی نماینده واردات کالاهای ساخته شده خارجی شده است و در برخی موارد حتی از نمایندگان خدمات پس از فروش یک کالای ساخته شده وارداتی به عنوان تولیدکننده خارجی یاد می شود که قطعا تامین کننده خواسته متقاضیان ارتباط با شرکای بین المللی نیست.
خلاصه آنکه شاید نمایشگاه های بین المللی تهران در رتبه بندی دو سال قبل اتحادیه بین المللی نمایشگاه ها ufi به لحاظ تعداد و فضای نمایشگاهی مقام نخست خاورمیانه و آفریقا را کسب کرد؛ ولی با ریزش 43 درصدی تعداد نمایشگاه ها در برنامه سال جاری نمایشگاه های بین المللی که به معنای اثرگذاری بحران مالی و برخی عوامل دیگر است، معلوم نیست اینک در کدام جایگاه منطقه ای رتبه بندی شویم. ضمن آنکه تعداد و فضای نمایشگاه هایی که عمده بازدیدکنندگان آنها را مخاطبین غیرتخصصی تشکیل می دهند چندان مایه مباهات نیست!
مهم آن است که صنعت نمایشگاهی ما تا چه اندازه با استانداردهای برپایی نمایشگاه های بازرگانی در سطح بین المللی تطابق دارد و به توسعه صادرات غیرنفتی به عنوان یک هدف نمایشگاهی کمک می کند.
منبع: سایت ufi و iranfair
منبع :روزنامه دنيای اقتصاد تاریخ : 29 مرداد 1388 شاخه : تجارت و بازرگانی
